DIALOG SOKRATEJSKI W PRACY Z MŁODZIEŻĄ

Wprowadzenie

Różnice pokoleniowe skutkują brakiem zrozumienia pomiędzy ludźmi, czego doskonały przykład stanowi częste narzekanie przez osoby starsze na młodzież. Podobnie rzecz ma się w relacjach między członkami rodziny, gdzie rodzice nie rozumieją postępowania swoich pociech, natomiast najmłodsi buntują się przeciwko zasadom wprowadzanym przez ich opiekunów. Niezależnie od przyczyn takiego stanu rzeczy, które na gruncie różnych teorii psychologicznych można mnożyć, należy zwrócić szczególną uwagę na strategie pozwalające na rozwiązanie tego typu konfliktów. Posłużymy się w tym celu dokładnym opisem techniki zaczerpniętej z całej gamy technik stosowanych w ramach terapii behawioralno-poznawczej, a mianowicie techniki dialogu sokratejskiego. Oceniając skuteczność dialogu sokratejskiego M. Delfos (2009, s. 159) podaje „prowadzi on [dialog sokratejski – red.] jak żadna inna [metoda – red.] do tego, że komunikacja między ludźmi przebiega owocnie”. Ta intrygująca wypowiedź stała się inspiracją do napisania niniejszego artykułu, jednocześnie każe zastanowić się na przyczynami, dlaczego tak prosta metoda została tak wysoko oceniona.

Należy z naciskiem stwierdzić, iż ogromną przewagą dialogu sokratejskiego jest jego szeroka dostępność. Ta technika może stać się dostępna każdemu z nas, jej stosowanie nie wymaga specjalnego wykształcenia. Wystarczy mieć chęci oraz odrobina ćwiczeń, żeby rozmowa opiekunów z dziećmi, nauczycieli z uczniami, babć z wnukami a mówiąc generalnie ludzi, należących do różnych generacji uczynić efektywną. Warto podkreślić, że technika ta sprawdza się w pracy z osobami dorosłymi oraz z młodzieżą, młodsi natomiast nie dysponują jeszcze odpowiednio rozwiniętym aparatem poznawczym, w związku z tym, w pracy z dziećmi należy wykorzystywać repertuar innych dostępnych technik.

Ujęcie historyczne metody pracy Sokratesa

Sokrates (470 p. Ch. – 399 p. Ch.) jest uważany za wybitnego myśliciela greckiego, który żył w piątym wieku przed naszą erą. Wywarł on ogromny wpływ na czasy mu współczesne. Uważał się za filozofa, czyli tego, kto poszukuje mądrości. Mimo że nie napisał żadnej książki (cenił bardziej od słowa pisanego rozmowę), jego nauki przetrwały do dnia dzisiejszego i wydają się być wciąż aktualne. Ślady myśli sokratejskich widać zarówno na płaszczyźnie naukowej (np. dialog sokratejski jako metoda stosowana przez przedstawicieli psychologii poznawczej, heureza jako metoda nauczania) jak i w życiu codziennym (powszechnie znane stwierdzenie: „Wiem, że nic nie wiem”).

Sokrates za najwyższą wartość uznawał cnotę, czyli zgodnie z jego stanowiskiem wiedzę. Stanowiła dla niego dobro bezwzględne. Wierzył w nieśmiertelność duszy. Rolę mistrza-nauczyciela dostrzegał jako zapisywanie wiedzy w duszy swoich uczniów (Andrukowicz).

Z opisów przedstawianych przez uczniów wiemy, że filozof w Atenach budził skrajne emocje. Często wdawał się w rozmowy z pojedynczymi osobami nt. ważnych problemów społecznych. Podczas prowadzonych dyskusji stosował dwie metody. Metoda majeutyczna, która była przeznaczona tylko dla osób, które nosiły w sobie zdrowe myśli i które zarówno mogły byś uczniami jak i nauczycielami Sokratesa. Umiejętnie stawiane pytania prowadzą do poznania. Uczeń aktywnie odkrywa prawdę o sobie samym jak i otaczającym go świecie. Metoda elenktyczna polegała na zbijaniu prawd pozornych. Początkowo Sokrates udzielał aprobaty uzyskanym twierdzeniom i przyjmował je z pełną powagą. Następnie podważał je przyjmując pozycję ucznia-laika, któremu potrzebne są nauki. Z przedstawianych treści wyciągał tezy absurdalne. W efekcie rozmówca zaczyna korygować swoje wypowiedzi, tracił pewność siebie ale jednocześnie zyskuje pozycję pozwalającą zmianę swoich przekonań, na rozwój (Zajączkowski, 2009; Legutko).

Dialog sokratejski jako metoda pracy

Dialog sokratejski jest podstawową strategią w terapii poznawczej. Osoba prowadząca stawia przed pacjentem szereg pytań, które pozwalają na odkrycie informacji i znaczeń do tej pory osobie niedostępnych. Zatem poznanie zachodzi poprzez aktywne działanie podmiotu, jest skutkiem jego działalności – nie jest wynikiem otrzymania wiedzy z zewnątrz.

Specjalnie wyselekcjonowane przemyślenia, pytania, podsumowania oraz hipotezy terapeuty sprawiają (A. Śliwierski, 2008, s. 75), że pacjent nabiera wątpliwości dotyczących pierwotnych założeń. Odkrywane w dialogu przekonania są odzwierciedleniem jego myśli automatycznych, które dotyczą konkretnych wydarzeń i sytuacji. Dzięki interwencji terapeuty pacjent samodzielnie podejmuje trud rozważenia zasadności swoich myśli automatycznych i przekonań.

Terapeuta stosując strategię dialogu sokratejskiego diagnozuje obszary trudności w systemie poznawczym związane z nieprzystosowawczymi przekonaniami. Pacjent ma szansę na zweryfikowanie posiadanych przekonań, zrozumienie zależności między myślami, emocjami i zachowaniami. W efekcie poszukiwań odpowiedzi na stawiane pytania może wypracować alternatywne sposoby myślenia (przydatne również w testowaniu rzeczywistości). Dzięki stosowanej metodzie możliwa jest restrukturyzacja poznawcza (Popiel, Pragłowska). Tym samym w myśl prezentowanego przez J. Czabałę (2006, s. 42) katalogu behawioralnych technik zmiany zachowania dialog sokratejski należy umieścić wśród technik restrukturalizowania poznawczego, pozwalającą na „modyfikację wewnętrznych dialogów pacjenta i stwarzanie warunków do nowych zachowań w czasie sesji terapeutycznych” (J. Czabała, 2006, s. 33). Dodatkowo metoda Sokratesa dotyka kwestii samodoskonalenia i kultywowania cnót w życiu codziennym. Oznacza to, że klient może odkrywać cele i wartości w swoim życiu i dążyć do poprawy z zakresie swojej moralności. Zatem stosowanie dialogu sokratejskiego nie jest ograniczane wyłącznie do celów eliminowania objawów choroby (James Overholser, 2010). Dzięki temu, że służy pozytywnemu wzrostowi i osiąganiu równowagi, może znaleźć zastosowanie w pracy z osobami zdrowymi, które pragną się rozwijać i doskonalić.

Schemat 1. Model poznawczy

Opracowanie własne, na podstawie: J. Beck, 2005 & A. Śliwierski, 2008.

Jak zostało to przedstawione na Schemacie 1 istotny jest fakt, że często w wyniku określonych myśli automatycznych, których podstawę stanowią przekonania kluczowe oraz pośredniczące, osoba nie dostrzega wielu możliwych rozwiązań danej sytuacji, skupiając się wokół jednego, nie koniecznie optymalnego dla niej. Podczas przeprowadzania dyskusji sokratejskich każdy człowiek dostaje szansę dostrzeżenia i odkrycia przez samego wielu innych możliwych, dostępnych mu rozwiązań danej sytuacji. Może także dokonać ich oceny, wyobrazić sobie, co się wydarzy, gdy tak zrobi, a co może się stać, kiedy wybierze zupełnie inną alternatywę.

Elementami, które uważane są za niezbędne do skutecznego stosowania dialogu sokratejskiego dotyczą 1) umiejętnego zadawania pytań w celu uzyskania od pacjenta istotnych informacji, 2) empatycznego i aktywnego słuchania, 3) stosowania częstych podsumowań i klaryfikacji oraz 4) stawianie pytań dotyczących syntezy. Z kolei Michael Gose wyróżnił pięć strategii, które wykorzystywał Sokrates. Są to:

-     zadawanie dociekliwych pytań na temat idei i kwestii, które są dyskutowane,

-     zadawanie rozległych pytań dotyczących relacji pomiędzy różnymi ideami,

-     wykorzystywanie roli adwokata diabła,

-     spędzanie czasu w grupie oraz poddawanie się procesom grupowym,

-     korzystanie z pozycji i ról podejmowanych przez innych w trakcie dyskusji.

Inne podejście przedstawia Overholser (2010). Wg autora u podstaw procesu leczenia znajdują się cztery główne elementy: systematyczne zadawanie pytań, rozumowanie indukcyjne, uniwersalne definicje i „wyparcie/wyrzeczenie się wiedzy” (ang. disavowal of knowledge) przez terapeutę i klienta. Rozumowanie indukcyjne wiąże się z poszukiwaniem przekonań (kluczowych i pośredniczących) oraz odkrywania istotnych aspektów w jego życiu. Ułatwia to też stosowanie uniwersalnych definicji, dzięki którym w procesie terapeutycznym akcent położony jest na kwestie ważne, z pominięciem trywialnych wydarzeń. Wyrzeczenie się wiedzy jest tu rozumiane jako respektowanie ograniczeń swojej wiedzy. Dopiero występowanie tych czterech elementów pozwala na skuteczne działanie.

Do wykorzystywanych w dialogu sokratejskim technik należą (H. Stavemann, 2011, s. 288):

a)       Stawianie pytań

Pytania eksplorujące „kiedy?”, „jak często?”, „po co?”
Pytania odnoszące się do ciągu zdarzeń „I co wtedy nastąpiło?”
Pytania analityczne „Na podstawie czego wysnuwasz taki wniosek?”
Pytania syntetyczne „Do jakiego wniosku można dojść wobec tego?”
Pytania wartościujące „Jakie jest Twoje stanowisko wobec tego problemu?”
Pytania indukcyjne Skoro ustaliliśmy, że nie ma ludzi nieomylnych, co to dla Ciebie oznacza w kontekście celu, jaki sobie stawiasz, że musisz być perfekcyjny?
Pytania dedukcyjne „Skoro wszyscy ludzie kiedyś umierają, co to oznacza dla Twojej przyszłości?”

 

b)       Techniki sprawdzania

  • Sprawdzenie empiryczne: polega na sprawdzeniu empirycznym prawdopodobieństwa nastąpienia określonych wydarzeń, np. „czy to jest pewne, że zostaniesz wyśmiany, kiedy popełnisz błąd? Jakiego rodzaju inne reakcje są równie prawdopodobne?”;
  • Sprawdzenie logiczne: odnosi się do logicznego przeanalizowania możliwości nastąpienia określonych następstw, np. „opowiedz mi, jak do tego doszedłeś?”;
  • Sprawdzenie normatywne: jest to przetestowania danego wydarzenia zgodnie z systemem wartości wyznawanych przez pacjenta, np. „czy Twoim zdaniem takie postępowanie jest moralne?”, „czy zdecydowałbyś się tak postąpić?”;
  • Sprawdzenie funkcjonalne: służy testowaniu czy dane rozwiązanie przysłuży się i pomoże pacjentowi, np. „czy Twoim zdaniem taka reakcja na zaczepki kolegów pozwoli Ci poradzić sobie z nimi?”;
  • Sprawdzenie hedonistyczne: pozwala ocenić działania w zakresie ich krótko- i długofalowych konsekwencji, np. „więc postanowiłeś pić alkohol, żeby odnieść sukces i pokonać swój strach? Jak z dzisiejszej perspektywy oceniłbyś tan sukces?”.

c)       Regresywna abstrakcja – opisuje ona poszukiwanie i zbieranie takich informacji, które pozwolą na oglądanie danego zagadnienia w wielu perspektyw i punktów widzenia, np. zbierania wszystkich wad i zalet określonego zachowania.

Charakterystyka terapeuty stosującego dialog sokratejski

Terapeuta sokratyczny nie przyjmuje postawy dyrektywnej. Jest aktywny podczas spotkań. Traktuje pacjenta jako równoprawnego uczestnika relacji. Nigdy nie zakłada, że zna rozwiązanie idealne dla klienta. Jest świadomy własnych ograniczeń i podchodzi do nich z pokorą. Jego rola w dyskusji wiąże się często ze skupianiem się głównych elementach życia pacjenta, zachęcania do dążenia do samoświadomości, motywacji racjonalnej i zachowań moralnych (Meara, Schmidt, Day, 1996; za: Overholser, 2010).

Tab. 1. Metody wspomagające

Metoda wspomagająca

Cel

Przykład

Klaryfikacja Interwencja ma na celu zdefiniowanie pojęć wykorzystywanych przez pacjenta oraz wyrażenie skupienia na pacjencie i chęci pełnego zrozumienia usłyszanych treści. Chciałbym się upewnić, że chodzi Tobie o…
Metoda sondowania Celem interwencji jest odkrycie systemu znaczeń i struktury poznawczej (myśli automatyczne, przekonania pośredniczące i kluczowe). Gdyby to była prawda, to co oznaczałoby to dla ciebie? Jakie to dla Ciebie ma znaczenie?
Skalowanie Celem jest identyfikacja intensywności przeżywanych emocji, określenie wielkości zniekształceń poznawczych oraz monitorowanie osiąganych zmian zachowania. W skali od 0 do 10 spróbuj określić rolę jaką odegrałeś w tym zdarzeniu…
Poszukiwanie dowodów prawdziwości sądów Celem jest stymulowanie autorefleksji, modyfikowanie myśli automatycznych, minimalizowanie zniekształceń poznawczych (unikanie poznawcze, selektywna uwaga, efekt lornetki, pomijanie pozytywów) Wypisz jak najwięcej argumentów i kontrargumentów do stwierdzenia…
Dekatastrofizacja Modyfikacja posiadanych przekonań dotyczących katastroficznej oceny sytuacji. Co najgorszego może się wydarzyć? Jakie to będzie miało znaczenie dla ciebie za 10 lat?
Rozpoznawanie zniekształceń poznawczych Celem jest rozpoznawanie zniekształceń poznawczych we własnych wypowiedziach, co za tym idzie stymulacja rozwoju umiejętności metapoznawczych.

Źródło: opracowano na podstawie Popiel, Progrłowska.

 

Dialog sokratejski a młodzież

Komunikacja ma ogromne znaczenie dla każdego człowieka, mogą to potwierdzić zarówno psychoterapeuci, jak i specjaliści do spraw komunikacji w organizacji ale także każdy, kto musiał lub chciał kiedykolwiek przekazać informacje drugiemu człowiekowi. Poprawna komunikacja odgrywa dominującą rolę w kontakcie z dorastającymi dziećmi, widać to szczególnie ostro, kiedy sprawy dotyczą problemów, z jakimi mierzy się adolescent (M. Delfos, 2009, s. 142).

Jak zostało to już wcześniej nadmienione dialog sokratejski jest techniką psychoterapeutyczną szczególnie polecaną w pracy z młodzieżą (M. Delfos, 2009), mimo że ta forma komunikacji może być zastosowana wobec osoby w każdym wieku. Jednakże to właśnie w pracy z młodzieżą to narzędzie ma szczególne znaczenie, ponieważ są oni gotowi na wymianę wiedzy i doświadczeń z dorosłymi. Autorka wskazuje na fakt, że rozwój poznawczy adolescentów (uzyskują zdolność do myślenia abstrakcyjnego, wnioskowania dedukcyjnego) pozwala w pełni wykorzystać tę metodę w pracy terapeutycznej z nimi i przekonuje, że dialog sokratejski stwarza też doskonałą przestrzeń do budowania relacji interpersonalnych pomiędzy osobą go prowadzącą a młodym człowiekiem. Natomiast Beck i współpracownicy wskazują, że bardzo utrudniające czy wręcz uniemożliwiające terapię jest „prawienie kazań lub „moralizowanie”, gdyż terapia polega na inicjowaniu procesu stałej wymiany informacji następującym pomiędzy pacjentem a terapeutą tym samym tworząc empatyczną więź, która jest oparta na wzajemnym zaufaniu (Beck, za: J. Chodkiewicz, 2003, s. 4).

Wskazałyśmy także, iż atutem dialogu sokratejskiego jest dostępność tego narzędzia, nie wymagająca długoletnich szkoleń i zdobywania certyfikatów. Dialog sokratejski poza tym, że jest techniką terapii behawioralno-poznawczej, staje się jednocześnie doskonałą metodą pracy, w jaką może zostać wyposażony klient doświadczający problemów w kontaktach z własnymi lub cudzymi dziećmi w wieku adolescencji, jeśli znajduje się w terapii zawierającej elementy psychoedukacji.

Niezwykle istotne jest rozróżnienie stosowania techniki dialogu sokratejskiego podczas psychoterapii, jako jednego z wielu narzędzi dostępnych terapeucie od wykorzystywania go przez nieprofesjonalistów w ramach kształtowania poprawnych relacji z adolescentem. Podstawowym kryterium, różnicującym jest cel, w jakim stosuje się dialog sokratejski, o ile w terapii ma on pomóc realizować kontrakt terapeutyczny, o tyle w życiu codziennym ma ułatwić kontakt i pomóc budować porozumienie pomiędzy dwoma, często nierozumiejącymi się stronami procesu komunikacyjnego. Szczególne znaczenie wyodrębnienia tej kwestii mają predykatory wyników psychoterapii poznawczej zaprezentowane przez Beckham i Watkins (1989, za: J. Czabała, s. 36) , należy bowiem uświadomić czytelnikowi, iż proces psychoterapeutyczny jest długotrwały i złożony, a o jego efektywnym przebiegu zdaniem badaczy decydują: dokładność oraz kompetencje w stosowaniu technik terapii poznawczo-behawioralnej, jakość relacji terapeutycznej, styl poznawczy pacjenta oraz trudności, stwarzane przez pacjenta.

 

Charakterystyka rozwojowa adolescentów i przykłady zastosowania dialogu sokratejskiego w pracy z młodzieżą.

Dorastanie obejmuje stosunkowo długi okres życia człowieka, przypada na wiek od około 12 do 18 roku życia i w związku z krzyżowaniem się „starych i nowych wątków rozwojowych okres dorastania przebiega dość burzliwie” (M. Beisert, 2004, s. 146). Tradycyjnie określa się ten okres jako czas „burzy i naporu” za pionierem w dziedzinie badań nad adolescencją G. Stanley’em Hall (za: A. Birch, T. Malim, 2002, s. 121).

Zdaniem I. Obuchowskiej (2000, s. 166) na okres adolescencji przypada czas, w którym jednostka nabywa istotnych zdolności prokreacji. Autorka opisuje ten etap życia człowieka za pomocą następującego opisu „zdolności do dawania nowego życia oraz zdolność do samodzielnego kształtowania własnego życia” (I. Obuchowska, 2000). Wyzwania, które stoją przed dorastającymi, można opisać jako przystosowanie się do widocznych przeobrażeń fizycznych (przede wszystkim seksualnych), sformułowanie własnej indywidualnej tożsamości oraz nawiązanie relacji interpersonalnych, charakteryzujących się nową, odmienną od dotychczasowej jakością (J. Turner, D. Helms, 1999, s. 341). Adolescent musi także przygotować się do wymagań stawianych mu przez społeczeństwo, które stawiane są im wszystkim osobą dorosłym. Zdaniem H. Schaffera wkraczanie w dorosłość to inaczej czas, w którym dokonuje się integrowanie i scalanie dwóch tendencji, indywiduacji wynikającej z poszukiwania własnego „ja” (i nabywania tożsamości osobistej) z socjalizacją, będącą procesem przyswajania wzorców zachowań i wypełniania ról społecznych, charakterystycznych dla danej społeczności (H. Schaffer, 2005, s. 333). Dorastanie jest procesem wyłaniania się tożsamości młodego człowieka, które zachodzi w obszarze życia osobistego i publicznego.

E. Kucz (2006, s. 40) opisując dojrzewanie płciowe człowieka zaznacza, że wyodrębnia się w tym okresie fazy: przedpokwiatniową, pokwitaniową, młodzieńczą. Najłatwiej dostrzegalne, nawet dla niezbyt spostrzegawczego obserwatora, są zmiany fizjologiczne ciała, jakie zachodzą u dziewcząt i chłopców w okresie dojrzewania. Ich pojawienie się to konsekwencją procesu opisanego przez I.Obuchowską oraz A. Jaczewskiego (2002, s. 167) „krzywa wydzielania hormonów wzrasta, wykazując gwałtowny skok”. Tak więc faza przedpokwitaniowa wiąże się z intensyfikacją działania układu endokrynologicznego związanego z produkcją hormonów gonadotropowych, a fizyczne przemiany organizmu zapoczątkowuje tzw. skok pokwitaniowy (I. Obuchowska, 2000, s. 167). Dziewczęta zaczynają rosnąć i przybierać na wadze średnio około 10 roku życia, a u chłopców moment ten następuje dwa lata później. Z charakterystycznej dla dziecka postury wyodrębnia się sylwetka osoby dorosłej. Zmiany te mają wpływ na obraz własnej osoby, a przede wszystkim wzbudzają określone emocje. Wtedy, gdy młody człowiek nie jest przygotowany na to, co dzieje się z jego ciałem. Bardzo często zdarza się, że postrzega je jako obce i niezdarne (M. Bardziejewska, 2006, s. 350-352). Organizm uzyskuje dojrzałość płciową w okresie pojawienia się menarche (pierwszej menstruacji) u dziewcząt oraz zmaz nocnych u chłopców. Dojrzewanie przechodzi w fazę młodzieńczą, w której opisywane zmiany stabilizują się. Potocznie zwana „burza hormonów” przygasa, tym samym młody człowiek zaczyna przygotować się do podjęcia w przyszłości swojej kolejnej roli społecznej – bardzo odpowiedzialnego zadania, w którym to on będzie się opiekować własnym potomstwem – roli rodzica.

Sfera emocji u adolescenta znajduje się pod przemożnym wpływem procesów neurohormonalnych, które zachodzą w jego organizmie. Prowadzą one bardzo często do występowania pobudzenia emocjonalnego adolescenta, co jednocześnie przyczynia się do występowania u niego charakterystycznej dla tego okresu życia chwiejności (labilności) emocjonalnej oraz ambiwalencji uczuć, która polega na jednoczesnym doświadczaniu dwóch często skrajnych emocji (I. Obuchowska, 2000, s. 172). Zdarza się, że można zaobserwować u adolescenta lękliwość w obrębie sytuacji społecznych, np. lęk przed ekspozycją społeczną albo silny lęk przed niepowodzeniem. Niezwykle istotnym jest fakt, iż emocjonalność młodego człowieka należy rozpatrywać w kontekście procesu przeobrażania się jego ciała. Młody człowiek poświęca dużo czasu i uwagi swojej osobie, w tym własnej fizyczności. Obserwowanie przeobrażeń własnego ciała, połączona z jednoczesnym porównywaniem własnych doświadczeń związanych ze swoją sylwetką z doświadczeniami rówieśników, a także przekazami prezentowanymi przez mass-media oraz informacjami dostarczanymi młodemu człowiekowi przez znaczące osób z otoczenia, doprowadza do tego, że adolescent często dokonuje ocen swojego ciała. To budzi w nim całą gamę różnorodnych, często trudnych dla niego samego emocji, z którymi jest mu ciężko sobie poradzić.

Badania zaprezentowane przez H. Bee (2004, s. 397) wskazują na istnienie związku zachodzącego pomiędzy wzrostem poziomu hormonów, a zwiększeniem się napięć w relacjach zachodzących pomiędzy rodzicami a ich dziećmi oraz coraz większej ilości przypadków zachowań agresywnych, o charakterze przestępczym. Autorka przekonuje, że zmiany hormonalne wpływają na podwyższenie poziomu werbalnej agresji, a także utraty panowania nad sobą u dziewcząt oraz wzrostem niecierpliwości i drażliwości u chłopców.

W zakresie rozwoju społecznego wiek dorastania można opisać jako okres, w którym dorastający coraz mniej czasu spędza ze swoimi rodzicami, a coraz większą uwagę zaczyna poświęcać spotkaniom z kolegami i swojemu życiu towarzyskiemu. Sam początek tego wieku charakteryzuje się tzw. antagonizmem płci, czyli niechęcią do siebie osób odmiennej płci (I. Obuchowska, 2000, s. 175). Ma on charakter bardziej pozorny, aniżeli prawdziwy, wiąże się z silnym zaprzeczaniem zainteresowaniu płcią przeciwną, które pojawia się w tym czasie, a które do tej pory nie pojawiało się w tak istotnym nasileniu. Gdy minie ta faza, następuje czas budowania związków rówieśniczych. Dorastający nawiązuje relacje interpersonalne przede wszystkim z równolatkami, którzy podzielają jego upodobania, zainteresowania oraz wspólne wartości. Liczy on przy tym na stałą wymianę myśli i podejmowanie razem różnego rodzaju działań. Nawiązanie przyjaźni przyczynia się do eksploracji i lepszego poznania samego siebie. Pomimo że wpływ tych relacji na poszczególne jednostki ma bardzo indywidualny charakter, to można wskazać na pewien charakterystyczny mechanizm. Przebywanie w grupie prowadzi z biegiem czasu do wytworzenia się poczucia wspólnoty. Prowadzi to do podziału na my – młodzież i oni – dorośli. Potrzeba podkreślenia swojej odrębności wpływa na wytworzenie się norm panujących w danej grupie, do której się należy, a ich przestrzeganie pozwala na upodobnienie się do siebie jej uczestnikom. Specyficzne: sposób ubierania się, styl, fryzura oraz język stają się oznaką przynależności do konkretnej kultury młodzieżowej, znajdującej się w opozycji do osób z zewnątrz. Zgodnie z koncepcją J. R. Harris (za: Z. Łoś, 2010, s. 322) dziecko uczy się poprawnych zachowań równolegle: oddzielnie w domu, a odrębnie w środowisku rówieśniczym. W związku z postępującym rozwojem doświadczenia adolescenta, zachowania wyniesione z domu rodzinnego tracą dla niego znaczenie. Zostają one zastąpione przez pozadomowy system behawioralny. Autorka absolutnie nie podważa istoty relacji, jaka budowana jest pomiędzy dzieckiem a jego opiekunami. Wskazuje jednakże na równie ważne dla rozwoju człowieka czynniki wynikające z warunków środowiskowych. Ponadto, J. R. Harris (za: Z. Łoś, 2010, s. 325) podkreśla, że zachowania, których dziecko nauczyło się w rodzinnym domu, nie są przez nie przejawiane w grupie bezpośrednio. To, czy zachowanie wywodzące się ze środowiska rodzinnego, będzie czy też nie, realizowane wśród rówieśników, zależy od norm grupy, do której należy dziecko.

Coraz więcej obszarów swojego życia staje się jego prywatnymi sprawami, którymi nie dzieli się z rodzicami. Tym ostatnim bardzo trudno jest się pogodzić z zachodzącymi zmianami, próbując chronić swoje dziecko, często ograniczają jego autonomię. Wzmacnianie więzi wymaga zmiany dotychczasowej relacji z podporządkowanej rodzicom, na partnerską. Zasadniczo należy przyjąć, że im słabsze relacje interpersonalne wiążą adolescenta z jego rodzicami, tym bardziej staje się prawdopodobne, iż podporządkuje się on normom kultury młodzieżowej, do której należy. Konformistyczne poddanie się i realizowanie zasad obowiązujących w grupie sprzyja wytworzeniu się poczucia przynależności, bezpieczeństwa i akceptacji ze strony rówieśników. W sytuacji gdy powstanie konflikt między normami wyznawanymi przez grupę a narzucanymi przez dorosłych, jest bardzo prawdopodobne, że te ostatnie nie będą przestrzegane. Jednakże, najczęściej aby uniknąć dysonansu, młodzież kształtuje „strefy wpływów”, dzięki czemu udaje się zachować swojego rodzaju równowagę. Pewne sfery życia podporządkowane są zasadom narzuconym przez rodziców. Adolescent jednocześnie pozostawia sobie takie obszary swojego funkcjonowania, gdzie rozstrzygającą rolę odgrywają rówieśnicy. Dorastanie to czas, w którym dotychczas akceptowani całkowicie bezrefleksyjnie rodzice, zostają poddani wysoko krytycznej ocenie i przestają pełnić tak znaczącą rolę. Można powiedzieć, że rodzice spadają z piedestału, który do tej pory zajmowali. Często brak porozumienia między dorastającymi a ich rodzicielami ma swoje podłoże w wyjątkowej pozycji adolescenta. Jeszcze niepełnoletni, a więc zależny i znajdujący się pod opieką rodziców nastolatek, dąży do uzyskania niezależności, tymczasem osoby wychowujące adolescenta chciałyby go uchronić i dlatego stosują kontrolę (S. Rathus, 2008, s. 118).

Szczególne znaczenie dla możliwości współpracy i komunikacji z adolescentami ma zrozumienie zmian zachodzących w sferze ich funkcjonowania poznawczego. Następuje bowiem czas, w którym młody człowiek nabywa umiejętności, które do tej pory nie były dostępne jego intelektowi, a których prawidłowe wykorzystanie zależy od ich stałego ćwiczenia.

Rozwój poznawczy w zakresie procesów informacyjnych cechuje się tym, że procesy te przebiegają znacznie szybciej w okresie adolescencji niż to miało miejsce do tej pory. Poprawia się percepcja u dorastających, spostrzeżenia są dokładniejsze, wielostronne i ukierunkowane (I. Obuchowska, 2000. s. 173).

Odpowiedzi na to samo pytanie zadane dziecku i nastolatkowi wskazuje na kierunek zmian, jakie zaszły w procesach poznawczych. Przykładowo na pytanie o to, jakie jest jego marzenie, ośmiolatek udzieli konkretnej odpowiedzi, że to jest komórka albo najnowsza gra. Małoletni w okresie dorastania, zgodnie z założeniami teorii J. Piageta, znajduje się w stadium operacji formalnych. W związku z tym jego odpowiedź będzie wyrażać dużą złożoność, prawdopodobnie odpowie on, że wszystko zależy od tego, jak potoczy się jego życie oraz co przyniesie przyszłość, a także poda wiele warunków, od których spełnienie tego marzenia zależy.

Pomiędzy 12. a 16. rokiem życia zachodzą takie zmiany poznawcze, które pozwalają młodemu człowiekowi myśleć o sytuacjach i rzeczach, które aktualnie nie znajdują się w polu jego percepcji oraz którymi nie może manipulować. Dorastający człowiek potrafi snuć rozważania na temat zdarzeń, których nigdy nie doświadczył. Adolescent jest zdolny do długoterminowego planowania, gdyż może on przewidywać przyszłe konsekwencje swoich aktualnych działań (H. Bee, 2004, s. 344-345). Jest to etap życia, w którym człowiek nabywa nowych umiejętności, nigdy do tej pory niedostępnych dla młodego człowieka, a mianowicie zdolności do wnioskowania dedukcyjnego. Jak wyjaśnia Z. Ziembiński (2000, s. 155) „wśród ogółu wnioskowań na uwagę zasługują szczególnie te wnioskowania, z których przesłanek wynika logicznie wniosek, to jest takie, w których przesłanki są zdaniami uzyskanymi przez odpowiednie podstawienia w poprzedniku prawa logicznego o postaci implikacji, a wniosek jest zdaniem uzyskanym przez takie same podstawienia w następniku tego prawa”. Dorastający małoletni jest zatem zdolny do tego, aby wyciągania wniosków wynikających logicznie z przesłanek, tym samym jest w stanie przewidzieć możliwe konsekwencje określonych działań. Jednak należy pamiętać o tym, że biegłe stosowanie wynikających ze zmian poznawczych umiejętności, wymaga nieustannych ćwiczeń. Myślenie nastolatka można opisać jako charakteryzujące się systematycznością oraz zorganizowaniem. Rozwiązuje on zadania posługując się strategią. O ile wcześniej jako dziecko nie miało taki adolescent swobody w budowaniu teorii czy systemów, gdyż były one przyjmowane nijako nieświadomie, o tyle małoletni w wieku ok. 12. roku życia jest już w stanie dość łatwo całkowicie samodzielnie stworzyć własną abstrakcyjną teorię. Następuje przekserowanie się jego zainteresowania ku problemom aktualnie niedoświadczanym przez niego, antycypującym przyszłość. Warto zauważyć jak intensywny i bogaty jest rozwój życia intelektualnego nastolatków, którzy są zdolni do poszukiwania wielu alternatywnych rozwiązań. Często zadają pytania, ale również wnikają głęboko w problem. Bardzo częstym objawem tego rodzaju zachowań jest podważenie ich ówczesnej wiedzy o świecie i ludziach ich otaczających, co prowadzi w konsekwencji do odrzucenia dotychczasowych autorytetów (I. Obuchowska, 2000, s. 173).

Istotne znaczenie dla rozwoju kompetencji lingwistycznych małoletniego ma nauka szkolna. Jak podaje I. Obuchowska, powoduje ona zmiany w zakresie zasobu słownictwa, jego treści, zrozumienia struktury gramatycznej języka oraz kultury języka (I. Obuchowska, 2000, s. 174). Młodzież potrafi używać metafor, jest w stanie odkrywać symboliczne znaczenie, a jej język nabiera szerszego zakresu semantycznego. Adolescent jest w stanie w zasadzie bez problemu opowiadać historię swojego życia, która na omawianym etapie życia staje się dla każdego młodego człowieka najważniejszą historią spośród historii innych ludzi (M. Dalfos, 2009, s. 160).

Ważnym pojęciem związanym z wiekiem młodzieńczym jest opisany przez D. Elkinda tzw. młodzieńczy egocentryzm (za: S. Rathus, 2008, s. 115). Fascynacja młodzieży nowymi zdolnościami umysłu prowadzi do „spojrzenia do wnętrza”, skupienia się na sobie za pomoc dwóch fenomenów. Autor twierdzi, że dorastający wytwarza sobie w myślach „wyimaginowaną publiczność”, która jest wyrazem wiary młodego człowieka w to, że otaczający ludzie są zainteresowani jego myślami i zachowaniami równie mocno, co on sam. Tak więc przed tą publicznością prezentuje i broni swoich racji, przedstawia własne refleksje, czując się w centrum uwagi. Takie zachowanie adolescenta potwierdza, że intensywnie rozwija się w tym okresie wyobraźnia, której wyraz można znaleźć także w marzeniach i twórczości młodych. Opisane zjawisko pozwala wyjaśnić, dlaczego dorastający stają się tak bardzo samoświadomi, poświęcają sporo uwagi swojemu wyglądowi. Natomiast kolejnym fenomen charakterystycznym dla młodzieńczego egocentryzmu jest zjawisko określane przez D. Elkinda jako „osobista bajka”. Polega ona na tym, że adolescent jest przekonany o wyjątkowości swoich uczuć i idei (S. Rathus, 2008, s. 116). Odnosi wrażenie, iż jest postacią wyróżniającą się na tle wszystkich innych. Często takie założenie może być podstawą do wyciągania przez adolescenta wniosków, że negatywne rzeczy nie przydarzą się mu ze względu tę unikalność.

Szczególna rola wykorzystania dialogu sokratejskiego w dysputach z młodzieżą.

Prowadzenie dialogu sokratejskiego wymaga ciągłego podążania za wypowiedziami młodego człowieka oraz za jego tokiem myślenia, a także dopasowanych reakcji na jego słowa. Taka dyskusja realizuje postulaty związane z aktywnym słuchaniem, do których należą: dzielenie swoich uczuć z ludźmi; znoszenie dobrze ewentualnej krytyki ze strony rozmówcy (zakaz obrażania się); zrozumienie tego, co twój rozmówca miał na myśli udzielając danej wypowiedzi zamiast dokonywania oceny; dążenie do dzielenia się komunikatami bezpośrednimi; wykorzystywanie informacji w postaci feedbacków; otwartość na drugiego człowieka; stawianie się na miejscu rozmówcy i podejmowanie wysiłków, aby spojrzeć na omawiany temat z jego punktu widzenia (M. Hoppe, 2011, s. 9). Opisując dobrej jakości rozmowę M.Delfos (2009,s. 151) wskazuje, że należy wymienić w tym miejscu następujące cechy: rozmowa powinna być pełna ciepła, szacunku oraz zainteresowania. Aktywne słuchanie oraz autentyczne zainteresowanie rozmówcą przyczyniają się do budowania relacji pomiędzy rozmówcami. Dokładnie taki rodzaj „pozostawania w kontakcie” zaleca się w przypadku wszelkich rozmów prowadzonych z dziećmi (J. Paul & M. Paul, 2002). Przede wszystkim taka otwarta postawa dorosłego rozmówcy pozwala dziecku budować poczucie własnej wartości w ramach doświadczenia autentycznego zainteresowania jego osobą. W tym miejscu należy powrócić do kwestii dialogu sokratejskiego, okazuje się bowiem, że aby prawidłowo przeprowadzić tą technikę należy maksymalizować wysiłki na koncentrację na małoletnim i jego punkcie widzenia. Jest to technika, która angażuje rozmówców, wymusza przeprowadzenie wywodów myślowych a także ich jednoczesne kontrolowanie. W przypadku nastolatków sprawa wychowania nie jest tak prosta, jak to miało miejsce wcześniej. Autorytety, które do tej pory nadawały kierunek działań małoletnich, zostają zdetronizowane. Młodzi ludzie nie przyjmują do siebie wskazówek, jak powinny postępować, dopóki sami ich sobie nie wypracują i zaakceptują. Dialog sokratejski może być także stosowany w ramach pracy z grupą. Jak podkreśla H. Davis (2004, s. 136) w grupie do 12 osób prowadzenie warsztatów z wykorzystaniem tej techniki zapewnia partycypację wszystkim uczestnikom. Autorka przekonuje, że można w trakcie treningu wypracowywać z młodzieżą odpowiedzi na istotne egzystencjalne pytania, przed jakimi prędzej czy później przyjdzie im stanąć. Zgodnie ze stanowiskiem M. Delfos (2009, s. 151) „dobra rozmowa terapeutyczna oznacza, że nastolatek otrzymuje pomoc, która pasuje indywidualnie do jego osoby oraz jego szczególnej sytuacji życiowej. Tak więc nie wskazane jest żadne wsparcie, którego on nie chce lub nie rozumie”. Wobec tego postulatu należy stwierdzić, że dialog sokratejski pozwala spełnić oba warunki. Poprzez zaangażowanie nastolatka w proces wymyślania alternatywnych rozwiązań, których zastosowanie jest możliwe i akceptowane przez młodego człowieka, należy uznać, że następuje też dogłębne zrozumienie przez adolescenta każdej propozycji. Pozwala mu to na opowiedzenie się po stronie którejś z nich, tej która wydaje mu się być najbliższa. Jednak nie tylko samo wypracowanie określonego stanowiska jest związane z pracą metodą dialogu sokratejskiego. Jak podkreśla M. Delfos (2009, s. 241)słowa i wypowiedzi pozwalają na autorefleksję, co buduje samoświadomość i wpływa w efekcie na zachowanie się człowieka lub podjęcie zmiany w jego zakresie.

Podsumowanie

Propozycja autorek odnosząca się do szczególnej wartości, jaką daje stosowanie dialogu sokratejskiego w pracy z adolescentami, nie przekreśla absolutnie znaczenia tej techniki terapeutycznej w pracy z innymi grupami osób. Jednak zdaniem autorek cechy, jakimi charakteryzuje się dialog sokratejski pomagają prowadzić młodego człowieka do wyciągania poprawnych wniosków dotyczących własnej osoby bez narzucania zdania nadawcy, na co młodzież jest szczególnie wrażliwa i czego nie akceptuje.

Dialog sokratejski jest skutecznym narzędziem służącym do przepracowania wielu istotnych kwestii pojawiających się w wieku dorastania. Wymagają one dostrzeżenia wielu alternatywnych rozwiązań, a adolescenci uzyskują zdolność dostrzegania „wielu odcieni szarości”, szczególnie, kiedy są mądrze poprowadzeni w trakcie dyskursu. Wydaje się, że najistotniejszy jest fakt, że dialog sokratejski pozwala na własne, nie narzucone przez kogoś z zewnątrz wypracowanie wniosków, które w świetle psychologii kognitywnej należy uznać za poprawne i adaptacyjne schematy poznawcze.

 

Arkusz ćwiczeń prezentacja

 

Opracowały: Karolina Bąkowska i Magdalena Filipiak


Bibliografia

Andrukowicz W., Od Sokratesa do Gordona, dostępne na: http://www.eid.edu.pl/archiwum/1999,97/listopad,153/od_sokratesa_do_gordona,908.html (dostęp: 12.01.2012).

Bardziejewska M., Okres dorastania. Jak rozpoznać potencjał nastolatków?, red. A. Brzezińska, Psychologiczne portrety człowieka, Gdańsk: 2006.

Beck J., Terapia poznawcza. Podstawy i zagadnienia szczegółowe, Kraków: 2005.

Bee H., Psychologia rozwoju człowieka, Poznań: 2004.

Beisert M., Seksualność w cyklu życia człowieka, Warszawa: 2006.

Birch A., Malim T., Psychologia rozwojowa w zarysie. Od niemowlęctwa do dorosłości, Warszawa: 2002.

Chodkiewicz J., Poznawcza terapia leczenia uzależnień, [w:] Terapia Uzależnienia i Współuzależnienia, dostępne na: http://www.psychologia.edu.pl/czytelnia/63-terapia-uzalenienia-i-wspouzalenienia/295-poznawcza-terapia-leczenia-uzaleznien.html (dostęp: 4.01.2011)

Davis H., Using the parent adviser model to suport parents of teenagers, [w:] J. Coleman, D. Roker, Supporting parents of teenagers: a handbook for Professionals, Wielka Brytania: 2004.

Delfos M., Wie meinst du das? Geschprächsführung mit Jugedlichen, Weinheim: 2009.

Kucz E., Biologiczne podstawy rozwoju seksualnego, [w:] red. M. Beisert, Seksualność w cyklu życia człowieka, Warszawa: 2006.

Legutko R., Obrona Sokratesa, dostępne na: http://www.mariuszstaw.info/plikownia/biblioteka/obrona_sokratesa.pdf (dostęp: 12.01.2012), 2009.

Łoś Z., Rozwój psychologiczny człowieka w ciągu całego życia, Wrocław: 2010.

Obuchowska I., Adolescencja, [w:] red. B. Harwas-Napierała, J. Trempała, Psychologia rozwoju człowieka. Charakterystyka okresów życia człowieka, Warszawa: 2000.

Obuchowska I., Jaczewski A., Rozwój erotyczny, Warszawa: 2002.

Paul J., Paul M., Do I Have to Give Up Me to Be Loved by You?, Minesota: 2002.

Popiel A., Pragłowska E., Psychoterapia poznawczo-behawioralna. Teoria i praktyka, Warszawa: 2008.

Rathus S., Psychology: Concepts And Connections: Media & Research Update, Belmont: 2008.

Schaffer H., Psychologia dziecka, Warszawa: 2005.

Stavemann H., Sokratische Gesprächsführung, [w:] M. Linden, M. Hautzinger (red.), Verhaltenstherapiemanual, Berlin: 2011.

Śliwierski A., Pomoc terapeutyczna w sytuacji podjęcia decyzji o samobójstwie,[w:] Suicydologia, tom IV, nr 1, 2008, dostępne na: http://www.suicydologia.viamedica.pl/ (dostęp: 4.01.2011).

Turner J., Helms D., Rozwój człowieka, Warszawa: 1999.

Zajączkowski B., Sokratesowe metody poszukiwania wiedzy, dostępne na: http://zajaczkowski.org/2009/02/14/sokratesowe-metody-poszukiwania-wiedzy/ (dostęp: 12.01.2012).

Ziembiński Z., Logika praktyczna, Warszawa: 2000.